محمدرضا کلاهدوزان - روزنامه اطلاعات| وقتی مسئولان اصفهان، ساخت میدان امام علی(ع) را با سر و صدای زیاد آغاز کردند، تصور نمیکردند این میدان، چند سال پس از بهره برداری همچنان نتواند رونق محله گذشته خود را پیدا کند.
شهرداری اصفهان، طرح بزرگ میدان امام علی(ع) را در سال ۱۳۸۸ در قلب بافت تاریخی اصفهان آغاز کرد تا هویت تاریخی و فرهنگی این منطقه بهخصوص میدان چند هزارساله «عتیق» احیا شود.
مرحله نخست میدان امام علی(ع) شامل زیرگذرهای میدان، در سال ۱۳۸۹ و مرحله دوم آن شامل میدان اصلی در سال ۱۳۹۲به بهره برداری رسید.
این میدان از یک سو، «مسجد جامع عتیق» را به بنای «هارونیه» و «مناره مسجد علی(ع)» و از سوی دیگر «مدرسه تاریخی کاسهگران» را به «بازار بزرگ» وصل می کند و آثار تاریخی متعددی در پیرامون آن وجود دارد ولی با وجود این همه ظرفیت، هنوز مورد اقبال مردم اصفهان قرار نگرفته و حتی نتوانسته است به یک جاذبه گردشگری آن هم در تاریخیترین نقطه دیار نصف جهان بدل شود.
در گذشته، این میدان به نامهای «میدان کهنه» یا «سبزهمیدان» شناخته میشد و یکی از مراکز مهم خرید و فروش اصفهان محسوب میشد اما ساخت میدان امام علی(ع) که بیشتر به یک عمل جراحی گسترده شبیه بود، سبب شد میدان، رونق گذشته خود را از دست بدهد و اینک سکوتی سنگین بر آن حاکم است؛ به نحوی که از حدود ۱۴۰ مغازهای که در این میدان وجود دارد،
۴۰ مغازه همچنان تعطیل است.
بی توجهی به باورهای فرهنگی
مجموعهای از عوامل درهمتنیده، میدان امام علی(ع) اصفهان را به معمایی پیچیده بدل کرده است که انگار کسی قادر به حل آن نیست.
دکتر رضا اسماعیلی، جامعهشناس درباره این موضوع به «اطلاعات» میگوید: فضاهای معماری میدان امام علی(ع)، علاوه بر ساختار و عناصر ساختمانی و ریختشناسی، پیوندهای اجتماعی مناسبی نیز ندارند و کاهش مراجعهکنندگان به این میدان و تضعیف ارتباطات اجتماعی موجب شده است که میدان امام علی(ع) نقش مرکزیت خود را به عنوان کانون مردمی از دست بدهد.
وی میافزاید: در جریان بازسازی میدان و همچنین واگذاری واحدهای معوض به مغازهداران، رضایت ذینفعان بهویژه کسبه و صاحبان مشاغلی که در آن محدوده فعالیت داشتند، به خوبی جلب نشد و این وضعیت زمانی تشدید شد که در مراسم افتتاح آن در سال ۱۳۸۹، از آیتاللهالعظمی مظاهری، از مراجع تقلید و رییس حوزه علمیه اصفهان تقاضا شد در این میدان اقامه نماز کنند که این درخواست را نپذیرفتند و این موضوع به تضعیف بنیان مردمی ـ مذهبی میدان انجامید.
علت عدم حضور این روحانی بلندپایه در مراسم یادشده، نارضایتی مالکان مغازهها از نحوه تصاحب زمینهای آنجا توسط شهرداری و در نتیجه، شبهه «غصبیبودن» بخشی از مجموعه عنوان شده است. البته ، شهرداری میگوید حساب مالکان را به نرخ روز تسویه و رضایت آنها را جلب کرده است اما مغازه داران چنین نظری ندارند. ساختمان «ارگ جهاننما» در محدوده دروازه دولت اصفهان نیز به همین مشکل دچار است و در نتیجه نه رونق دارد و نه مشتری.
به گفته اسماعیلی، بیتوجهی به مسائل فرهنگی و باورهای مذهبی مردم را میتوان یکی از عوامل مؤثر در کاهش کارکرد اجتماعی میدان در نظر گرفت.
این جامعهشناس ادامه میدهد: میدان امام علی(ع) در امتداد میدان نقش جهان و در پیوند با دورههای صفوی و سلجوقی قرار دارد و میتوانست نمادی از بازسازی فرهنگی هویتمدار در جمهوری اسلامی باشد ولی در تعریف کاربریهای فرهنگی و اجتماعی، طراحی و برنامهریزی مناسبی صورت نگرفت و سبب شد که میدان از کانون توجه مردم خارج شود.
دکتر اسماعیلی معتقد است: ساخت این میدان بدون توجه کافی و برنامهریزی علمی برای تأمین زیرساختها و تجهیزات شهری موردنیاز مانند فضای سبز، محل استراحت و پارکینگ انجام شد و در نتیجه میدانی که زمانی مرکز هویتی شهر شناخته میشد، جایگاه و کارکرد خود را از دست داد.
فتوشاپ ناشیانه از «نقش جهان»
کارشناسان حوزه شهرسازی، ساخت میدان امام علی(ع) در بافت تاریخی اصفهان را یک اشتباه میدانند ولی در عین حال اعتقاد دارند نمیتوان آن را رها کرد.
دکتر شیرین طغیانی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد نجف آباد به«اطلاعات» میگوید: در میدان امام علی(ع) برخلاف میدان نقش جهان، هیچ اتصال مؤثری بین میدان و بافت پیرامونی وجود ندارد؛ این میدان بیشتر شبیه یک جزء منفصل و بیجان بوده که به دلیل ناتوانی در ایجاد ارتباط، حیات شهری خود را از دست داده و این مسأله احتمالا ناشی از فقدان مطالعات عمیق اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و کالبدی قبل از اجرای طرح است.
وی تاکید میکند: هرگاه طرحی با نگاه از بالا به پایین اجرا شود، مردم در برابر آن مقاومت خواهند کرد و آن طرح محکوم به شکست است، هرچند اعتقاد دارد میدان امام علی(ع) از نظر ارزش مکانی، بینظیر است. این میدان در تاریخیترین بخش اصفهان و در کنار مسجد جامع عتیق و بازار بهعنوان شریان حیاتی شهر قرار دارد، از منظر تاریخی، فرهنگی و معنایی، در یکی از مهمترین نقاط ایران و حتی جهان واقع شده است.
این استاد دانشگاه سئوال میکند چرا طرحی در چنین موقعیتی میتواند به شکست منجر شود؟ و پاسخش این است: چون این طرح بیشتر با نگاه معماری تعریف شده است؛ در حالی که طرحهای شهرسازی، ماهیتی فرآیندی دارند، پایان مشخصی ندارند و باید به طور دائم و با در نظر گرفتن شرایط اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و حتی سیاسی پیش بروند.
او تأکید میکند: میدان امام علی(ع) در واقع یک «فتوشاپ ناشیانه از میدان نقش جهان» بوده که بدون درک روند شکلگیری، منطق فضایی و زمینه فرهنگی، از آن الگوبرداری شده است.
این عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد نجفآباد میگوید: میدان نقش جهان در زمان خود، طرحی پیشرو و متناسب با زمانه خود بود؛ میدانی منظم در دل شهر که با هوشمندی در جهتگیری، بدنهها و عناصر پیرامونی، حس محصوریت فضایی و تجربه بصری کمنظیری ایجاد میکرد؛درحالیکه در میدان امام علی (ع) هیچ یک از این ظرافتها دیده نمیشود.
طغیانی میافزاید: انجام تغییرات بزرگ در بافت تاریخی شهر سالهاست منسوخ شده و تجربههای زیادی از شکست آن به ثبت رسیده است. جای تعجب دارد که با وجود این همه تجربه جهانی و حتی داخلی، چنین رویکردی در شهری مانند اصفهان با آن همه استعداد و نخبگی، دوباره تکرار شده است. وی تاکید میکند: اگر امروز بخواهیم کاری انجام دهیم باید با شرایط تاریخی و زمان خودش هماهنگ باشد چون تقلید از گذشته جواب نمیدهد. اجرای یک طرح مدرن در جایی که ظرفیت آن وجود ندارد، موفق نخواهد شد. بعضی کارها فقط بافت تاریخی را خراب خواهد کرد؛ همانطور که امروز چیزی از میدان عتیق باقی نمانده است.
از نظر طغیانی، میدان امام علی(ع) را میتوان به فرزند ناخلف یک خانواده تشبیه کرد که یا میتوان آن را طرد کرد که در این صورت، وضعیتش وخیمتر خواهد شد یا میتوان واقعیت آن را پذیرفت و با رویکردی مسئولانه برای بهبود شرایطش کوشید که این کار مستلزم انتخاب مشاوران متخصص، انجام مطالعات میدانی اجتماعی و فرهنگی، بررسی تجارب جهانی و شناخت دقیق بستر
تاریخی و اجتماعی اصفهان است. نباید فراموش کرد که این طرح بزرگ با پول بیتالمال ساخته شده و رها کردن آن، تضییع حقالناس است.
راهی برای احیای میدان
برخی کارشناسان، احیای میدان امام علی(ع) را منوط به تعریف نقشهای تازه میدانند اما بعضی دیگر اعتقاد دارند جلب رضایت کاسبانی که در این محدوده فعالیت داشتند میتواند پویایی را به این مجموعه برگرداند.
دکتر رضا اسماعیلی، جامعهشناس میگوید: وقتی جایگاه فرهنگی ـ مذهبی یک مجموعه بهدرستی مشخص شود، میتوان نقشهای جدیدی برای آن تعریف کرد که یکی از این نقشها تبدیل آن به مرکزی برای برگزاری رویدادهای بزرگ فرهنگی و مذهبی مانند مراسم تاسوعا و عاشورا، جشن نیمهشعبان و حتی جشنهای ایرانی است.
در چنین شرایطی، میدان امامعلی(ع) میتواند به بستر مناسبی برای برگزاری رویدادهای بزرگ فرهنگی و دینی یا مرکزی برای تبادل فرهنگی بین دورههای تاریخی و تمدنهای مختلف مانند دوره سلجوقیان و صفویانبدل شود و نقشی مؤثر در پیوند گذشته تاریخی شهر با هویت معاصر ایفا کند.
دکتر شیرین طغیانی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد نجف آباد هم معتقد است باید به حقوق مادی و معنوی افرادی که پیشتر در محدوده اجرای طرح میدان امام علی(ع) فعالیت داشتهاند توجه شود؛ هرچند ممکن است این حقوق در چارچوبهای آکادمیک کمتر موردتوجه قرار بگیرند اما در افزایش کیفیت فضا و انرژی اجتماعی میدان تأثیر زیادی خواهد داشت.
