زهره رنگ آمیز - روزنامه اطلاعات| مشهد،کلانشهریبابیش از ۳میلیون نفر جمعیت، در آستانهیکی از پیچیده ترینبحرانهای آبی تاریخ خود قرار گرفته و باوجود افزایش بارشها طی هفته های گذشته، آمار رسمی از وضعیت ذخایر سدها نشانگر شرایط نامناسب آنهاست در این میان، گزارشهای شرکت آب منطقهای خراسان رضوی، تصویری نگرانکننده از کمبود منابع، وابستگی شدید به منابع زیرزمینی و گره خوردن بقای تأمین آب شرب به ابعاد دیپلماتیک را ترسیم میکند.
فروپاشی ذخایر از ۵۸درصد به ۲ درصد
به گفته کاظم جم، معاون شرکت آب منطقهای خراسان رضوی، ذخیره کل سدهای مشهد اکنون فقط ۲درصد از ظرفیتهای اسمی خود را حفظ کرده است؛ حجمی معادل ۳۲میلیون مترمکعب از ۱.۲میلیارد مترمکعب ظرفیت کل آنها!
این وضعیت به معنای تغییر الگو در تأمین آب است. سهم منابع سطحی (سدها) که پیش از این، ۵۸درصد از سبد آب شرب مشهد را تشکیل میداد، اکنون به ۲۵درصد کاهش یافته و تأمین آب شرب شهر اکنون به طور کامل متکی بر چاههای عمیق و منابع زیرزمینی است که خود با کسری ۸۴میلیون مترمکعبی روبرو بوده و این در حالیست که مشهد، با وجود تجربه بارشی نسبتاً خوب در بخشهایی از این شهرستان با ثبت بارش ۳۰۰میلیمتری طی هفته های گذشته، نتوانسته است آن را به منابع اصلی ذخیرهسازی خود هدایت کند.
پیش بینی نوبتبندی ۵۰درصدی توزیع آب
تهدید اصلی برای تابستان پیشرو، ناشی از کاهش شدید ذخایر سطحی آب است .
محمدعلی نعمتنژاد، مدیرعامل شرکت آبمنطقهای خراسان رضوی، در هشداری صریح اعلام کرد:در شرایط بدبینانه و در صورتی که ورودی مناسبی در فصل بهار به مخازن صورت نگیرد، نیمی از شهر مشهد با چالش جدی جیرهبندی و نوبتبندی آب روبرو خواهد شد.
حسن حسینی، فرماندار مشهد نیز این هشدار را تأیید کرد و گفت: همیشه احتمال جیرهبندی آب وجود دارد و تصمیم نهایی در این مورد، به ورودی مخازن در فصل بهار سال آینده وابسته است. به این معنا که مدیریت مصرف شهری آب در ماههای آینده، نه یک توصیه، بلکه یک الزام است.
خروج ۳ سد تامین کننده آب مشهد از مدار
در این زمینه مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهدبه«اطلاعات» گفت: سدهای کارده، ارداک و طرق به دلیل خشک شدن و ذخیره آبِ در حد صفر، از مدار خارج شدهاند ؛از سویی دیگر حجم ذخیره سد دوستی (سد مشترک ایران و ترکمنستان) به عنوان مهمترین منبع تامینکننده آب مشهد فقط ۲درصد است.
حسین اسماعیلیان با ابراز نگرانی از تامین آب مورد نیاز مردم مشهد افزود: شرایط منابع آب از همیشه حادتر است و در ششمین سال تنش آبی قرار داریم.وی تصریح کرد:میزان بارندگی در مشهد در سال آبی جاری، ۱۰۴میلیمتر بوده است که ۱۵۶درصد نسبت به مدت مشابه پارسال افزایش یافته، اما تاثیری در آبگیری سدها نداشته است.
وی افزود: اکنون نیاز آبی در مشهد، ۷۵۰۰لیتر بر ثانیه است که ۱۰۰۰لیتر بر ثانیه آن از طریق سد دوستی و مابقی از طریق چاهها تامین میشود، اما در تابستان میزان مصرف آب در مشهد ۲برابر این رقم است و برای تامین آب این کلانشهر از هم اکنون نگرانیم.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد، مدیریت مصرف آب در شرایط فعلی را بیش از هر زمان دیگری ضروری دانست و تصریح کرد: طبق سند جامع آموزشی و فرهنگی آب مشهد و خراسان رضوی، برای ۲۶دستگاه اجرایی مرتبط با موضوع آب تکالیفی تصویب شده است و عملکرد دستگاهها در این زمینه رصد و ارزیابی میشود.
سد دوستی؛ پروندهای در وزارت خارجه
به گفته کارشناسان محور اصلی بحران آب در مشهد، سد دوستی است؛ منبعی حیاتی که بهتنهایی نیمی از آب شرب این شهر را تأمین میکند. نعمتنژاد در تشریح وضعیت این سد، انگشت اتهام را نه تنها به سوی خشکسالیهای پیاپی، بلکه به سمت اقدامات کشور افغانستان در بالادست نشانه گرفت. در حقیقت افغانستان حق آبه ایران از رودخانه هریرود را که به سد دوستی جاری
می شد،تامین نمی کند.
وی افزود: نجات سد دوستی که مستقیماً بر امنیت آبی کلانشهر مشهد تأثیر میگذارد، دیگر در حوزه صرفاً مدیریت منابع آب نیست، بلکه نجات آن منوط به اقدامات در حوزه دیپلماسی است که این تأکید، بحران کمبود آب در مشهد را از یک موضوع فنی- محیطی، به یک چالش راهبردی و بینالمللی بدل کرده است.
خروج آب از مرزهای شمالی؛ بحران دیگر
از سوی دیگر،در حالی که خراسان رضوی با کمبود ۸۴میلیون مترمکعبی منابع زیرزمینی روبهرواست، آمارهای جدید نشان میدهد سالانه ۱۶۵میلیون مترمکعب آب از یال شمالی هزارمسجد و مرز شمالشرق کشور خارج و بهخاک ترکمنستان میرود.
به گفته مدیرعامل آب منطقهای، بخش قابل توجهی از این حجم بین ۶۸تا ۸۲میلیون مترمکعب حقآبه اختصاصی خراسان رضوی است و کارشناسان این هدررفت را دومین تهدید مرزی آب استان پس از سد دوستی میدانند.
محمدعلی نعمت نژاد در این باره تصریح کرد: طبق آمار احصا شده از ایستگاههای خروجی آب ، در فصل بارشهای سیلابی، ۱۶۵میلیون متر مکعب آب از مرزهای استان و کشور خارج میشود.
وی با بیان این که ۸۲میلیون مترمکعب از این میزان، حقآبه ایران است و باید با اجرای طرحهای انتقال، از خروج این حجم آب جلوگیری کنیم، گفت: وضعیت سدهای آب شرب خراسان رضوی بسیار نگران کننده است و تقریبا خالی از آب هستند. در سال آبی جاری تاکنون میزان بارندگی در استان نسبت به مدت مشابه پارسال ۵۹درصد افزایش داشته، اما به دلیل سیلابی نبودن بارشها، ورودی آب به سدها صفر بوده است.
وی افزود: از ۳۷دشت خراسان رضوی، ۳۴دشت در وضعیت ممنوعه و ممنوعه بحرانی قرار دارند و تخلیه سفرههای زیرزمینی آب بیش از تغذیه آنهاست.
نعمت نژاد با بیان این که سد دوستی در سالهای گذشته ۵۰درصد نیازهای آبی مشهد را تامین میکرد، افزود: با اقدامات افغانستان و ساخت سد در بالادست، در حال از دست دادن این حقآبه هستیم. افغانستان همچنین ۳ سد دیگر در دست ساخت دارد و آورده به سد دوستی را برداشت میکند .
وی تصریح کرد: تنها راه حفظ سد دوستی، ارتقای دیپلماسی کشورهای ایران و افغانستان است، زیرا در غیر این صورت سد دوستی را از خواهیم داد.
بحران آب مشهد موضوعی چندوجهی است که از فرسایش منابع زیرزمینی آب و کاهش شدید ذخایر سدها به میزان ۲درصد شروع شده و با خروج سالانه ۱۶۵میلیون مترمکعب آب از مرزها، به چالشی جدی بدل شده است؛ همچنین تثبیت آبرسانی در تابستان آینده نیازمند ۲ اقدام فوری است؛ نخست، تحرک دیپلماتیک فوری برای حصول اطمینان از حق آبههای حیاتی کشور از سد دوستی و دیگر، جلوگیری از خروج منابع آبی از مرزهای شمال شرقی کشور.
