فاطمه یارمحمدی - روزنامه اطلاعات| جامعه شناسان وصاحبنظران علوم اجتماعی معتقدند پایین بودن سطح آگاهی عاملی مهم در بروز و گسترش آسیبهای اجتماعی است و به همین دلیل، جدی گرفتن آموزشهای مستمررا لازمه پیشگیری از آسیبها می دانند.
بنابراعتقاد آنان، آموزش برای ارتقای آگاهی های اجتماعی امری جدی است و میتوان با برنامهریزی مطلوب، زمینه آموزش اولیا و دانش آموزان را با محوریت آموزش و پرورش ودانشگاه ها فراهم کرد.
بی تردید نوجوانان وجوانان به اقتضای سن خود آرزوها، امیال و نگرش های مختص خود در مقایسه با اطرافیان ودرعرصه گسترده تر با جامعه دارند لیکن خواسته های خود رابایدبه اقتضای شرایط جامعه وموازین آن تنظیم ودنبال کنند.این مقررات وموازین که خاصیت کنترل اجتماعی دارند جامعه را از آسیبها وناهنجاری ها ایمن نگه می دارند .
برای دستیابی به این هدف هم قوانین ومقررات باید قوی وبازدارنده باشند وهم جامعه نوجوان وجوان مقررات وچارچوب ها را بخوبی درک و آن را درونی کنند وبه عنوان هنجار وارزش بدان پایبند باشند؛درعین حال حاکمیت هم موظف است به خواست مردم از هر قشر به ویژه نسل جوان توجه و در حدتوان ومقدورات زمینه برآورده کردن این خواسته ها ونیازها را فراهم سازد. چرا که اگر یکی از عوامل به درستی عمل نکند جامعه با آشفتگی و در سطح کلان تر با آشوب و اغتشاش مواجه خواهد شد ، موضوعی که رئیس جمهوری در روز های اخیر به درستی به آن اشاره کرده است.
مسعودپزشکیان رئیس جمهوری درگردهمایی نمایندگان ولی فقیه دراستان ها یکی از زمینهها و علل بروز حوادث اخیر در کشور را غفلت از نسل جوان و نیازها و اقتضائات آنان اعلام کرد و گفت: "اینکه دشمنان بتوانند این گونه بر روی ذهنیت فرزندان ما اثرات مخرب و منفی بگذارند و با شبکهسازی آنان را بازیچه اهداف و امیال خود قرار دهند، حقیقتاً غیرقابل تصور و پذیرش است و در کنار لزوم پاسخگویی نهادهای فرهنگی، امنیتی و اطلاعاتی، ما هم باید خود را مقصر بدانیم، اشکالات خود را بیایم و درصدد رفع آن برآییم."
گزینه معرفی نکرده ایم
دکتر زهرا محسنیفر، جامعهشناس و پژوهشگر حوزه نوجوانان، در گفتگو با روزنامه اطلاعات درباره گرایش نوجوانان و جوانان به مطالبهگری و شیوههای خشونتآمیز بیان می کند: اینگونه مواجهه واکنشی یا «ریاکشنال» با مسائل اجتماعی، خود یک مساله اجتماعی است. ما همواره اجازه میدهیم اتفاقی رخ دهد و پس از آن میپرسیم چرا چنین شد و اکنون در واکنش به آن چه باید کرد.
وی درباره گرایش بخشی از نوجوانان وجوانان به جریانی خاص درخارج می گوید: این موضوع مربوط به یک یا دو سال اخیر نیست، بلکه روندی طولانیتر دارد. مساله این نیست که نوجوان الزاماً علاقه ویژهای به شخصی خاص داشته باشد؛ بلکه اگر قرار بود جریان مخالفی را انتخاب کند، گزینه منسجم دیگری پیش روی خود ندیده است و اگر چنین گزینهای وجود داشت، چهبسا به سمت آن گرایش پیدا میکرد.
محسنیفر می افزاید: اگر اتفاقات اخیر را با سال ۱۳۸۸یا سایر جریانها مقایسه کنیم، همه دارای عقبه فکری مشخصی مانند جریان ملیگرا یا مذهبی بودند ؛اما اکنون چنین پشتوانه فکری روشنی وجود ندارد و نوجوانان وجوانان به سراغ آنی رفته اندکه صدای منسجمتری در رسانه های برون مرزی و فارسی زبان بیگانه دارد.
به گفته این پژوهشگر، نارضایتی جوانان از وضعیت امروز کاملاً روشن است. ناآرامیهای اقتصادی و نبود امنیت اقتصادی برای نسل جوان امروز فشار بیشتری ایجاد میکند و دایره ارزشها و نگرانیهای معیشتی پررنگتر شده است.
فقدان روایت تاریخی منسجم
محسنیفر به نبود روایت تاریخی درست برای نوجوانان وجوانان اشاره می کند و می گوید: آنچه در مدرسه در حوزه آموزش تاریخ اتفاق افتاده، فاقد ارزش کافی بوده است و بازسازی تاریخ را به رسانههایی مانند منوتو، اینترنشنال و دیگران سپردهایم. رسانهها تصویری از دوران پهلوی ساختهاند که برای نوجوان ملموس شده ، در حالی که کنشگری که در آن دوره زیسته، چنین تجربهای نداشته است.
وی می افزاید: ما صرفاً به روایتهای ضعیف و کمارزش اکتفا کردهایم، مثل تمسخر رضاخان و محمدرضا پهلوی و داده تاریخی ارزشمندی درباره اقتصاد سیاسی، وضعیت آزاداندیشی و جایگاه زنان در دوره پهلوی در اختیار نداریم.
گرایش نوجوانان وجوانان و نقش هیجان و هنر
محسنیفر با اشاره به ویژگیهای قشرجوان می گوید: «زبان اینان امروز زبان داده و اطلاعات خام نیست؛ بیشتر گرایشهای انان فعال است. قشرجوان به دنبال ملالگریزی و کسب هیجان است، بنابراین طبیعی است که به سمت هر چیزی برود که خرق عادت باشد.»
وی به مثال فیلم «تاسیان» اشاره می کند و توضیح می دهد: فیلمهایی که تصویری جذاب و گاه فانتزی از گذشته ارائه میدهند، بستری فراهم میکنند تا قشرجوان وارد این فضا شود و در آن حضور یابد. به گفته این صاحبنظر،تنوع و تکثر نوجوانان وجوانان را باید پذیرفت. وضعیت جوان امروز تا حد زیادی متاثر از دو نهاد مهم، خانواده و مدرسه است. تغییر الگوی رفتار بخش قابل توجهی از انان باید در این دو نهاد رخ دهد.
وی ادامه می د هد: معلم و والدین اغلب قشرجوان را نمیشناسند. اگر بخواهیم رویکرد فکری در قشرجوان ایجاد کنیم، باید با خانواده او هم مواجه شویم. این جامعهشناس درباره جذابیت رژیم سابق برای برخی ازنوجوانان می گوید: مساله این است که چرا کسی که رزومه کاری واقعی ندارد و سالها از کشور بهره برده، برای نوجوان جذاب شده است؟ اگر تصویر تاریخی درست و واقعی ارائه شده بود، نوجوان ما اینگونه نمیشد.
محسنیفر تصریح می کند: این نوجوانان مطالبهگری را حتی بهتر از نسل قبل بلد ند، اما بستر قانونی و نظاممند برای ابراز اعتراض آنان وجود ندارد. نوجوان میگوید: من اعتراض دارم، به قیمت دلار، مرغ و تخممرغ، اما هیچ سازمانیافتگی ندارم؛ پس چه باید کرد؟ این نسل دنبال راههای عادلانه و مؤثر برای ابراز اعتراض خود است و نابرابری در ارتباط را نمیپذیرد.
نوجوانان در معرض جنگ شناختی
حجتالاسلام دکتر احمدحسین فلاحی، استاد دانشگاه خوارزمی و نماینده سابق مجلس هم درباره راهکارهای مقابله با تاثیر تبلیغات دشمنان بر نوجوانان و جوانان به اطلاعات می گوید: آنچه امروز مطرح است، بحث «جنگ شناختی» است؛ پدیدهای که در سراسر جهان مشاهده میشود و در کشور ما هم برای آن سرمایهگذاری صورت میگیرد. باید بررسی کنیم در حوزه آموزش چه اقداماتی انجام دادهایم؛ در آموزشوپرورش چه میزان اطلاعات به نسل جوان منتقل شده است و در دانشگاهها تا چه اندازه توانستهایم شناخت صحیح و عمیق ارائه کنیم.
وی با اشاره به وضع دانشجویان توضیح می دهد: خوشبینانه عرض میکنم که بیش از ۷۰درصد جوانان ما از مسائل جزئی تاریخی اطلاعات کافی ندارند. سرانه مطالعه پایین است و نسل جدید تصور میکند حضور در فضای مجازی کافی است و اطلاعات درست دریافت میکند؛ بنابراین مطالعه نمیکنند. در کلاسهای دانشگاهی، وقتی درباره مسائل تاریخی کشور پرسش مطرح میکنم، حدود ۹۰درصد مخاطبان اطلاعات درستی از گذشته و حال کشور ندارند؛ نمیدانند وضعیت جامعه چگونه است و واقعیتها چیست.
فلاحی می افزاید: این افراد قرار است سرنوشت آینده کشور را رقم بزنند؛ نسلی که باید مطلع باشد، اما چنین نیست. ریشه مساله را باید در روش آموزش جستجو کرد. در بحث جنگ شناختی، شناخت درست و عمیق ارائه نمیشود. همچنین باید پرسید آیا استادان و معلمان ما مطالعه و آموزش کافی دارند یا خیر؟ استادی که تغذیه فکری ارائه میدهد، تا چه حد از اطلاعات کافی برخوردار است؟
او با تأکید برناکافی بودن وضع آموزشی و تربیتی می گوید: دردوران کرونا آسیبهای جدی دراین زمینه ایجاد شد. در آموزشوپرورش باید بررسی شود چه میزان بازمانده از تحصیل داریم. در دانشگاهها دانشجویان باید در کلاسهای عملی شرکت میکردند که به طور کامل محقق نشد. در حوزه علوم پزشکی هم حضور دانشجو بر بالین بیمار کافی نبوده است. همانطور که آموزش دچار آسیب شد، انتقال شناخت صحیح هم دچار مشکل شد؛ حتی برخی معلمان و استادان خود از این شناخت بیبهرهاند.
فلاحی بر لزوم بازنگری جدی در عرصه آموزش و فرهنگ تأکید می کند و می افزاید: نیازمند آسیبشناسی دقیق هستیم و باید نیازها به درستی احصا شود و بر اساس آن برنامهریزی مجدد صورت گیرد.
رد پای ضعف سیستم آموزشی
عضو کمیسیون آموزش مجلس با تأکید بر اینکه مشکلات معیشتی یکی از مهمترین دلایل نارضایتی مردم است ـ که معلمان هم از آن مستثنی نیستند ـ می گوید: کمبود امکانات، بودجه ناکافی و ضعف در برنامههای پرورشی موجب شده است نتوانیم دانشآموزان را در تراز انقلاب اسلامی تربیت کنیم و تحویل جامعه دهیم.
علی خزائی درباره حضور جوانان و نوجوانان در اعتراضات دی ماه می گوید: باید علل حضور جوانان و نوجوانان در این حوادث بهطور کامل آسیبشناسی شود و بحث تعلیمی و تربیتی دانشآموزان در مدارس بهصورت همزمان و جدی مورد توجه قرار گیرد. نکته قابل توجه دیگر در این زمینه، معلمان هستند که به عنوان تعلیمدهندگان اصلی نسل جدید در نظام آموزشی فعالیت میکنند و برای حفظ ایران عزیز باید بهگونهای ویژه از این قشر حمایت شود.
وی تصریح می کند: کمبودهای موجود در مدارس، بهویژه سطحبندی مدارس دولتی، سبب کاهش کیفیت آموزشوپرورش شده است. دانشآموزان نسل «فضای مجازی» نتوانستهاند پاسخ پرسشهای خود را بیابند و همین مساله نخستین گام در شکلگیری ابهام برای جوانان و نوجوانان بوده است.
این نماینده مجلس ادامه می دهد: کمیسیون در حال تهیه طرحی با موضوع «نقش مدرسه به عنوان نهاد و محلی برای گفتگو، آموزش سواد رسانهای و تبیین حقوق شهروندی» است و بهطور حتم مجلس تلاش میکند با اجرای سند تحول بنیادین، مدارس را به کانونی برای تربیت نسلی آگاه و وطنپرست تبدیل کند.
هیجانات سنی
اصغر جهانگیر، سخنگوی دستگاه قضایی، هم به نقش معلمان در تربیت دانشآموزان اشاره می کند ومی گوید: تا زمانی که مشکلات معلمان، بهویژه مشکلات اقتصادی آنان، برطرف نشود، نمیتوان انتظار داشت با فراغ بال دغدغه تربیت و علمآموزی دانشآموزان را داشته باشند.
وی می افزاید: در وقایع اخیر مشاهده شد بسیاری از نوجوانانی که بر اثر هیجانات سنی با اغتشاشگران همراه شده بودند، از مسائل مهم و روز جامعه آگاهی کافی ندارند. این فقدان آگاهی و همچنین غرق شدن در شبکههای اجتماعیِ کنترلنشده، بازیهای رایانهای و تقلید از فرهنگهای غربی، از مهمترین عوامل بروز چنین رفتارهایی بوده است.
